1700 - Na Lanškrounsku powstają pierwsze cegielnie

„Badacz chłodzony powietrzem” – tak nazywa samego siebie Stanislav Vimr w związku z poszukiwaniem losów cegielni w regionie Lanškrounsko. Stoi on na stanowisku, że badania w archiwach i starych dokumentach należy pozostawić powołanym do tego osobom, a on sam woli prowadzić poszukiwania w terenie i rozmawiać ze świadkami historii.

W tym duchu upłynęło również spotkanie z ludźmi, którzy interesują się nie tylko cegielniami, ale ogólnie historią miasta. Odbyło się ono 4 kwietnia w bibliotece miejskiej i przeciągnęło się na dobre dwie godziny. Chwilami nad niektórymi starymi fotografiami mocno dyskutowano i człowiek uświadamiał sobie, jak szybko Lanškroun zmienia się w czasie.

Miasto leży na podłożu gliniastym, więc było całkowicie logiczne, że w przeszłości powstało tu kilka cegielni. Najstarsze datuje się na okres około 1700 roku, kiedy budowano Zámeček.

Cegły produkowane w cegielniach były oznaczane kodami, według których można rozpoznać, z której cegielni pochodzą. Tych lanškrounskich było kilka, przy czym w przypadku niektórych wciąż nie wiemy, kto był właścicielem ani gdzie cegielnia się znajdowała.

Początkowo cegły produkowano ręcznie, glinę wciskano do form. Na początku formy były drewniane, później blaszane. Tam, gdzie istniał obowiązek oznaczania cegieł kodami, ceglarz musiał wyryć kod w dnie drewnianej formy. W formach blaszanych kody były nitowane, np. z płaskowników lub prętów okrągłych. Z drewnianych form powstawały cegły z tzw. kodem pozytywnym, gdzie kod wystawał ponad powierzchnię cegły. Z form blaszanych kody były negatywowe, odciśnięte w korpusie cegły.

Nie było obowiązku oznaczania całej partii cegieł, nie określono też, jak kod ma wyglądać. Najczęściej były to litery, ewentualnie w połączeniu z cyframi. Nie zawsze kod odnosił się do właściciela cegielni.

Kody nie musiały być tylko literami i cyframi, ale istniały też bardzo dopracowane kody, np. na cegłach zwanych Tereziánky. To piękna praca graficzna. Cegły te były produkowane do umocnień miasta Olomouc, o którego budowie zdecydowała Marie Terezie. Fakt ten można prześledzić na cegle, gdzie użyte są trzy litery F M T, które oznaczają Franz Marie Terezie.

Uczestnicy spotkania o cegielniach dostali dwa zadania domowe: dowiedzieć się, z której cegielni pochodzą cegły z kodem C L i gdzie stała cegielnia Karla Sponnera.
A jak potoczyły się losy cegielni po II wojnie światowej? W większości przypadków były podobne. Na terenach cegielni powstawały obiekty sportowe, strzelnice, po wojnie służyły one do krótkotrwałego przechowywania sprzętu wojskowego i amunicji, a bardzo często także jako wysypiska śmieci.

Stanislav Vimr w swoim opowiadaniu o cegielniach wykorzystał nie tylko własną wiedzę, ale podziękował za przekazane informacje również pracownikom muzeum oraz swoim przyjaciołom, którym temat cegielni jest bliski. Część informacji czerpał także z publikacji Dušana Šlahory „Lanškroun moje pozdní láska” wydanej w 2014 roku. „W książce pana Šlahory po raz pierwszy szczegółowo opisano historię lanškrounskich cegielni, a moim zamiarem nie jest zapomnienie o tym dziele, ale bazowanie na nim i uzupełnianie go o odnalezione przeze mnie informacje” – powiedział Stanislav Vimr.

Marie Hrynečková

Co zatem wiemy o lanškrounskich cegielniach?

Ceglarz Tausch. O nim wiemy, że około 1700 roku dostarczył 59 tysięcy cegieł do budowy sklepienia piwnicznego Zámečku. Informacje te przekazała opinii publicznej kustoszka Krasava Šerkopová, która pozyskała z archiwum w Wiedniu ważne dokumenty dotyczące budowy Zámečku. W tłumaczeniu dokumentów z języka niemieckiego brał udział również pan Ladislav Bárta.

Cegielnia należąca do Město Lanškroun i księcia Lichtenštejna, później Městská cihelna czyli Stadt-ziegelei Landskron, znajdowała się w miejscu obecnego boiska piłkarskiego. Została założona w 1780 roku, działalność zakończyła w 1917 roku. Cegły z tej cegielni mają kod pozytywny S L.

Vincenz Nagel miał cegielnię w miejscu dzisiejszego dworca autobusowego. Wiadomo, że istniała już przed 1900 rokiem, a produkcja cegieł zakończyła się w 1905 roku – patrz: pożar suszarni Zd. Vodički. Cegły miały kod pozytywny V N.

Zdenko Woditschka (pisane też Vodička) był najemcą cegielni Nagla. Nie był obywatelem Lanškrouna, pochodził z Uničova i w Lanškrounie działał jako deweloper. Domy budował i sprzedawał. Cegielnia przestała istnieć wraz z budową ulicy B. Smetany. Cegły miały być może kod pozytywny W.

Najmniej znana cegielnia znajdowała się między Lanškrounem a Albrechticemi za obecnymi szkółkami owocowymi. Została założona w 1870 roku. Ze względu na to, że w tym czasie wymieniani są tam małżonkowie Müller, możliwy jest kod pozytywny M + cyfra.

Cegielnia J. Beran, wymieniana w książce adresowej cegielni w 1897 roku – nie wiemy, gdzie była. Znajdujemy jednak cegły z pozytywnym, ale częściej negatywowym kodem B i cyfrą.

Eduard Beran, cegielnia znajdowała się naprzeciwko cmentarza, używała kodu pozytywnego E B. Znajduje się zarówno na cegłach, jak i na půdovky (cegły o kwadratowym kształcie używane do posadzek na poddaszach). Cegły z tym kodem są najczęściej spotykane podczas rozbiórek lanškrounskich domów.

W tym miejscu należy wspomnieć prawdopodobnie pierwszego właściciela cegielni Zdenka Vidíčka, którego kronikarz Jindřich Chládek wymienia w jednym z Lanškrounských zpravodajů. Cegielnia również miała znajdować się naprzeciwko cmentarza.

Można przypuszczać, że Eduard Beran był najemcą cegielni Z. Vidíčka, ponieważ jest to ta sama lokalizacja-działka. E. Beran bowiem, jako wielokrotnie wybierany radny, jest wymieniany jako najemca cegielni, a nie właściciel cegielni.

Cegielnię przejął jego wnuk Josef Neugebauer i wraz z Otto Ditrichem w 1908 roku wybudowali (zrekonstruowali?) cegielnię parową, ponownie naprzeciwko cmentarza, w miejscu dzisiejszej stacji benzynowej. A więc ta sama lokalizacja.

Cegielnia Karl Sponner datowana jest na drugą połowę XIX wieku, używała kodu pozytywnego K S. Nie wiadomo, w którym miejscu cegielnia się znajdowała. Karl Sponner mieszkał pod numerem 85, dzisiejszy sklep z dywanami pod Krčmou.

Cegielnia pod Zámečkem w miejscu dzisiejszej firmy GMS i osiedla domków letniskowych. W 1912 roku została założona przez grupę lanškrounskich budowniczych na czele z Richardem Krejzlem i Josefem Ilgnerem. Po 1945 roku jej zarządcą narodowym został inżynier budownictwa i bramkarz hokejowy Bohumil Modrý. Cegielnia przestała istnieć w 1978 roku. Była to już nowoczesna cegielnia, w której cegły produkowano metodą prasowania i odcinania drutem. Kodowanie nie było wymagane w przypadku zwykłych cegieł budowlanych.

Ponadto w Lanškrounie istniały małe i tymczasowe cegielnie, produkujące cegły tylko dla jednej lub dwóch budów – np. w 1900 roku na dzisiejszych Dvorských Lánech. Wypalano w niej cegły dla lanškrounskiej mleczarni (dziś restauracja U Krkovičky).

Inne cegielnie znajdowali się także w sąsiednich wsiach. Np. w Lukové cegielnia Pfeiffera z kodami pozytywnym F P i negatywowym P R. W Čermné były cegielnie Applova i Balcarova.

Stanislav Vimr

 
Foto:
1 do 4 - Spotkanie ludzi, których interesuje historia Lanškrouna, odbyło się 4 kwietnia w bibliotece miejskiej.
5 i 6 - Drewniane formy. Na foto 6 forma, w której powstawały cegły z kodem pozytywnym.
7 i 8 - Drewniana i metalowa forma, cegły z nich miały kod negatywowy.
9 - Cegła zwana Tereziánka z rozbiórki domu w Třebovicích u Lanškrouna.
10 - Uczestnicy spotkania dostali zadanie dowiedzieć się, z której cegielni są cegły z kodem C L.
11 - Wzmianka o lanškrounskim ceglarzu Gorgu Tausche w dokumencie z wiedeńskiego archiwum.
12 - Na mapach miejsca, gdzie pracowano z gliną, oznaczano łukami. Na tej mapie widzimy je w lewej górnej ćwiartce, gdzie mieściła się Městská cihelna.
13 - Tekst z antologii Lanškrounsko z 2008 roku opisuje miejsce, gdzie powstała Městská cihelna.
14 - Różne typy czcionek na kodzie pozytywnym S L z Městské cihelny.
15 - W centrum mapy łukami oznaczona jest cegielnia Vincenza Nágla na obecnym dworcu autobusowym.
16 - Klinkier kanalizacyjny z oznaczeniem cegielni Vincenza Nágla.
17 - Cegła z kodem prawdopodobnie z cegielni Zdenko Woditschky.
18 - Dachówka z uničovskiej cegielni Zdenko Vodičky.
19 - Zapis w kronice miasta Lanškrouna o pożarze cegielni Zdenka Woditschky.
20 - Cegielnia za szkółkami owocowymi.
21 - Cegielnia za szkółkami owocowymi około lat 1915 - 1920.
22 - W cegielni między Albrechticemi a Lanškrounem działali małżonkowie Müller, to mogła być cegła z ich produkcji.
23 - Tekst z antologii Lanškrounsko z 2008 roku.
24 - Cegła z cegielni J. Berana, o której nie wiemy, gdzie się znajdowała.
25 - Cegielnia Eduarda Berana znajdowała się naprzeciwko cmentarza.
26 - Kod z cegielni Eduarda Berana.
27 - Tekst z Lanškrounského zpravodaje, autorem jest kronikarz Jindřich Chládek.
28 - Tekst z antologii Lanškrounsko z 2008 roku.
29 - Cegła z produkcji cegielni Dietrich Neugebauer.
30 - Produkcja cegielni Karla Sponnera.
31 - Równie cegielni Karla Sponnera nie ominął pożar. Tekst z kroniki miasta Lanškrouna.
32 i 33 - Na końcu Lanškrouna w kierunku na Sázavu Karl Sponner w 1890 roku kazał postawić „krzyżyk” na cześć swoich rodziców.
34 - Cegielnia pod Zámečkem, rok wykonania zdjęcia nie jest znany.
35 - Tekst o cegielni pod Zámečkem z antologii Lanškrounsko 2008.
36 i 37 - Cegielnia pod Zámečkem na mapie z około 1957 roku i zdjęcie tego samego miejsca w 2009 roku.
38 - W miejscu dzisiejszej kotłowni urządzono tymczasową cegielnię do produkcji cegieł podczas budowy mleczarni (U Krkovičky), po lewej w tle wciąż stojący komin mleczarni (zbudowanej w 1903 roku).
39 i 40 - Cegły z cegielni Pfeiffera w Lukové, F P - Franz Pfeiffer i P R - Pfeiffer Rudolf.
41 - W cegłach czasami znajduje się odcisk np. kociej lub psiej łapy, w tym przypadku widać efekt „kremacji” dżdżownicy.
42 - Mapa z zaznaczeniem cegielni w Lanškrounie i Lukové przed 1903 rokiem.